Marketlerde kuru baklagiller reyonunda dolaşırken, elinizdeki kuru fasulye paketine dikkatli baktığınızda ne görüyorsunuz? Şeffaf bir ambalaj, içindeki tanelerin parlaklığı ve belki de ön yüzde büyük puntoyla yazılmış bir marka adı. Peki ya ürünün nereden geldiği? İşte bu noktada çoğu tüketici için muamma başlıyor. Diyet programınızın temel protein kaynağı olarak seçtiğiniz bu baklagil, Türkiye’nin hangi bölgesinden geliyor ya da belki de hiç düşünmediğiniz bir ülkeden mi ithal edilmiş? Menşe bilgisinin gizlenmesi ya da kasıtlı olarak muğlak bırakılması, bilinçli tüketiciler için ciddi bir engeldir.
Menşe Bilgisi Neden Bu Kadar Önemli?
Kuru fasulye gibi temel gıda ürünlerinde coğrafi köken, sadece merak konusu değil, doğrudan sağlık ve kalite ile ilgili kritik bir bilgidir. Farklı bölgelerde yetiştirilen baklagiller, toprak yapısı, iklim koşulları ve tarımsal uygulamalar nedeniyle besin değeri açısından farklılıklar gösterir. Ancak asıl sorun, menşe belirsizliğinin ardında gizlenen üretim standartları ve kontrol mekanizmalarıdır.
Tarımsal ilaç kullanımı, sulama suyu kalitesi, hasat ve depolama koşulları ülkeden ülkeye, hatta bölgeden bölgeye değişir. Ambalajda “AB uyumlu” ya da “kalite güvencesi” gibi genel ifadeler görseniz bile, ürünün gerçek kökeni hakkında net bilgi olmadan bu garantilerin ne anlama geldiğini değerlendirmek neredeyse imkansızdır.
Ambalajlardaki Belirsizlik Taktikleri
Üreticiler ve paketleyiciler, menşe bilgisini gizlemek için çeşitli yöntemler kullanır. En yaygın taktiklerden biri, ambalajın arka yüzünde çok küçük punto ile ve karmaşık ifadelerle bu bilgiyi vermektir. “Çeşitli ülke menşeli” ya da “AB ve AB dışı ülkeler” gibi ifadeler hiçbir şey söylemiyor aslında.
Bazı ürünlerde ise “paketlendiği yer” ile “üretildiği yer” kasıtlı olarak karıştırılır. Ambalajın ön yüzünde Türkiye’deki bir şehir adı ve yerel imgeler kullanılırken, küçük harflerle “Türkiye’de paketlenmiştir” notu düşülür. Tüketici ürünün Türk menşeli olduğunu düşünürken, gerçekte fasulye bambaşka bir kıtadan gelmiş olabilir.
İthalatçı Firma İsimleri ve Yanıltıcı Etiketler
Dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta ise ithalatçı firma bilgilerinin nasıl sunulduğudur. Yasal olarak ambalajda bulunması gereken bu bilgi, genellikle menşe ülkesini gölgede bırakacak şekilde ön plana çıkarılır. Türkçe bir firma adı ve Türkiye adresi, tüketicinin zihninde ürünün yerli olduğu algısı yaratır.
Tüketici Hakları Açısından Durum
Türk mevzuatı, gıda ürünlerinde menşe bilgisinin açıkça belirtilmesini zorunlu kılar. Gıda ve Kontrollü Mallar Etiketleme ve Reklam Yönetmeliği uyarınca, etiketlerde ürünün menşe ülkesi veya menşe bölgesi net olarak belirtilmelidir. “Çeşitli ülkeler” gibi belirsiz ifadeler yanıltıcı kabul edilebilir ve yasaklanmıştır. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun da tüketiciyi yanıltmamayı zorunlu kılar.
Ne yazık ki “yanıltıcı” kavramının yoruma açık olması ve denetim mekanizmalarının yetersizliği, sorunu kronikleştiriyor. Çoğu tüketici, aldığı kuru fasulyenin nereden geldiğini öğrenmek için etiketle adeta mücadele etmek zorunda kalıyor.
Diyet Yapanlar İçin Özel Riskler
Özellikle protein ihtiyacını bitkisel kaynaklardan karşılamaya çalışan, düzenli diyet uygulayan tüketiciler için menşe bilgisi hayati önemdedir. Kuru fasulye, düşük kalorili ve yüksek proteinli yapısıyla diyet programlarının vazgeçilmezidir. Ancak kalite standartları belirsiz, pestisit kullanımı kontrol edilmemiş ürünler, sağlıklı beslenme amacını baltalayabilir.
Bazı ülkelerde tarımsal üretimde yasaklanan kimyasallar başka ülkelerde hala kullanılmaktadır. Örneğin, Avrupa Birliği’nde 2020’den beri yasaklanan klorpirifos pestisiti, bazı gelişmekte olan ülkelerde hala baklagil üretiminde kullanılmaktadır. Menşe bilgisi olmadan, hangi standartlara göre üretilmiş bir ürün tükettiğinizi bilmeniz mümkün değildir. Bu durum, özellikle hassas sağlık durumu olan, hamileler, emziren anneler ve çocuklar için risk oluşturur.
Bilinçli Alışveriş İçin Pratik Öneriler
Kuru fasulye alırken menşe bilgisini öğrenmek için mutlaka ambalajın tüm yüzlerini inceleyin. Sadece ön yüzdeki görsellere ve genel ifadelere güvenmeyin. Arka etiketin alt kısımlarında, genellikle en küçük yazı karakterleriyle verilen menşe bilgisini arayın.
- Ürün hangi ülkede yetiştirilmiş ve hasat edilmiş?
- “Paketlendiği yer” ile “üretildiği yer” aynı mı?
- İthal ürünse, hangi ülkeden ve hangi kalite standartlarıyla gelmiş?
- Üretici firma mı yoksa sadece ithalatçı/paketleyici firma bilgisi mi var?
- Etiket üzerinde menşe ülkesi net bir şekilde yazıyor mu yoksa “çeşitli ülkeler” gibi belirsiz ifadeler mi kullanılmış?
Açık Pazar ve Dökme Ürünlerde Durum
Market raflarındaki paketli ürünlerde bile menşe bilgisi sorunluyken, açık pazarlarda ve bakkaliyecilerde dökme satılan kuru baklagillerde durum çok daha belirsizdir. Bu tip satış noktalarında mutlaka satıcıya ürünün nereden geldiğini sorun. Güvenilir satıcılar, ürünlerinin kökenini bilir ve paylaşmaktan çekinmez.
Yerel Üreticiyi Desteklemek
Türkiye, birçok fasulye çeşidinin anavatanıdır ve geleneksel olarak kaliteli baklagil üretimi yapan bölgelere sahiptir. Türkiye’de kuru baklagil üretiminin yaklaşık yüzde 70’i İç Anadolu ve Ege bölgelerinde gerçekleşmektedir. Ancak tüketici olarak yerel üretime destek vermek istediğinizde, menşe belirsizliği bu tercihinizi yapmanızı engellemektedir.
Köy kooperatifleri, üretici birlikleri ve sertifikalı organik üreticilerden alışveriş yapmak, menşe güvencesi almanın en etkili yollarından biridir. Bu tip kaynaklarda ürünün hangi tarladan geldiğine kadar takip edilebilir. Elbette fiyatlar biraz daha yüksek olabilir, ancak kalite ve güvenlik garantisi için ödenen bu fark, sağlığınıza yapılan bir yatırımdır.
Şikayetlerinizi İletme Hakkınız
Eğer satın aldığınız kuru fasulye ürününde menşe bilgisinin belirsiz, yanıltıcı ya da hiç bulunmadığını tespit ederseniz, bunu bildirme hakkınız vardır. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın ALO 174 Çağrı Merkezi, bu tür şikayetler için aktif olarak çalışmaktadır. Ayrıca Tüketici Hakem Heyetleri ve Tüketici Mahkemeleri yoluyla haklarınızı arayabilirsiniz.
Her şikayet, denetim mekanizmalarının güçlenmesine ve üreticilerin daha şeffaf davranmaya teşvik edilmesine katkı sağlar. Sessiz kalmak, sorunun devam etmesine neden olur. Sepetinize koyduğunuz her ürün, aslında bir tercih ve bir mesajdır. Menşe bilgisi net olmayan ürünleri kasada bırakarak, üreticilere ve perakendecilere şeffaflık talebinizi iletmiş olursunuz. Bilinçli tüketici olmak, sadece sağlığınız için değil, tüm gıda sisteminin daha adil ve güvenilir hale gelmesi için de kritik önemdedir.
İçerik Listesi